<h1>Janusz Stankiewicz. Genealogia, przodkowie, badania genealogiczne, forum dyskusyjne</h1>Janusz Stankiewicz. Genealogia, przodkowie, badania genealogiczne, forum dyskusyjne<br><p><font size="7"><b>Stankiewicz</b> Genealogia</font>
Genealogia, przodkowie, badania genealogiczne, forum dyskusyjne

Rys historyczny

  • Mazowsze
  • Troszkę o historii Polski XVIII i XIX wieku
  • Folwark szlachecki i chłopi w XVI w
  • Chłopi na ziemiach polskich w XIX w
  • Warunki życia dzieci na wsi na początku XX w
  • Pamiętnik J. Słomki
  • Pamiętniki K. Deczyńskiego i L. Drewnickiego
  • Dzieje gospodarcze Polski do roku 1939
  • Dom i zagroda we wsi mazowieckiej - przełom XVIII i XIX wieku
  • Warszawa
  • Litwa - dzieje do końca XVIII wieku
  • Władcy Polski i Rzeczypospolitej
  • Ziemia Nowogródzka – zarys historii
  • Polska wieś folwarczno-pańszczyźniana w XVI – XVIII wieku – wypisy akt
  • Marcin KROMER "Polska czyli o położeniu, ludności, obyczajach, urzędach ..."
  • Herby województw, ziem i miast w XVI w.
  • Herby domów litewskich w XVI w.


  •  
    Dom i zagroda we wsi mazowieckiej
    - przełom XVIII i XIX wieku

    (Opracowano na podstawie P. Andrzeja Woźniaka)


    Druga połowa XVIII w., zwłaszcza zaś lata po pierwszym rozbiorze, były dla wyczerpanej długotrwałymi wojnami, kryzysem ekonomicznym i politycznym Rzeczypospolitej okresem względnej stabilizacji i ożywienia gospodarczego. W gospodarstwie wiejskim znalazło to wyraz, w niezbyt co prawda jeszcze powszechnym, dążeniu do zmiany w sposobie zarządzania dobrami i zwrocie ku „nowemu rolnictwu”, wprowadzaniu nowych upraw, zagospodarowywaniu ugorów i nieużytków, stosowaniu nowocześniejszych narzędzi i sposobów upraw roli, a także
    w odchodzeniu od pańszczyzny i przeprowadzaniu reform czynszowych.

    Dominującą we wsi mazowieckiej formą posiadania ziemi była bezterminowa dzierżawa,
    w warunkach której chłop nie posiadał praw do uprawianej ziemi, był tylko jej użytkownikiem
    i mógł być z niej w każdej chwili usunięty. Z chłopskim prawem do ziemi wiązało się prawo zagrody – przeważnie była ona własnością chłopa. W dobrach prywatnych chałupa, a często
    i budynki gospodarcze budowane były z dworskiego materiału, na koszt dworu i stanowiły jego własność. Nieco częściej budowali chłopi na własny koszt chałupy, a zwłaszcza zabudowania gospodarcze, w królewszczyznach i dobrach duchownych.

    Rozplanowanie przestrzenne zagrody z reguły występowało w kształcie otwartego lub ogrodzonego od gościńca płotem prostokąta. Jedno jego dłuższe ramię stanowiła chałupa, stojąca szczytem do drogi, oraz chlew i szopa. Krótsze ramię stanowiła prostopadła do tych budynków stodoła, niekiedy z przybudowaną do niej szopą lub komórką, naprzeciw zaś chałupy stały pozostałe zabudowania gospodarskie np. drugi chlew, wozownia, spichlerz.

    Tam gdzie zagroda składała się tylko z chałupy i stodoły, bydło trzymane było w budynku mieszkalnym – w sieni. W przypadku braku stodoły lub braku w niej miejsca, plony przechowywano w brogach – daszek na czterech słupach.


    Brog - rycina II połowa XIX wieku



    W zagrodach komorników niekiedy zupełnie brakowało budynków gospodarczych, a np. komornice mieszkały z reguły po dwie w chałupie.
    Płoty, jeżeli były - dla „zapobieżenia szkodzie w polach”, wykonywano z wbitych w ziemię słupów połączonych żerdziami lub były plecione z chrustu.Powszechnie występującym typem domostwa mazowieckiego chłopa była chałupa, w której „sień jest u czoła, za nią izba, a w tyle komora”.

    Jednym ze skutków ożywienia gospodarczego i związanych z nim przemian w gospodarstwie wiejskim są zmiany w budownictwie, daje się zauważyć rozdzielnie funkcji mieszkalnych
    i gospodarczych. Wśród czynszowników występuje już typ zagrody wielobudynkowej
    z rozbudowaną częścią inwentarską i osobnymi zabudowaniami dla koni, bydła i owiec.
    Na przełomie XVIII i XIX w. zdaje się rzadziej stosowana szeroko dotychczas rozpowszechniona plecionka, coraz częściej zastępowana konstrukcjami trwalszymi np. sumikowo-łątkową.


     

    Wąskofrontowa chałupa z roku 1611 - rycina II połowa XIX wieku




    Chałupa z ca. połowy XVIII w. z okapem podpartym na jednym i (w głębi) na trzech słupach - rycina II połowa XIX wieku


    Zmienia też powoli wygląd sam budynek. Chałupy wąskofrontowe ustępują zdecydowanie miejsca szeroko-frontowym, upowszechnia się typ budynku trój-wnętrznego (sień, izba, komora), rzadziej występują chałupy dwu-wnętrzne. W nowszych domach większa jest liczba okien, a one same też są większe. Udoskonalone zostają piece: kominy wyprowadzane są ponad dach, nie spotyka się już chałup „kurnych”. Stosunkowo niewiele zmieniało się wyposażenie wnętrza chałup, a dopiero pod koniec XIX w uległy one modernizacji.


    Chłopskie zabudowania mieszkalne i gospodarcze - rycina II połowa XIX wieku



    Chłopskie zabudowania mieszkalne i gospodarcze - rycina II połowa XIX wieku


    Tzw. dwojaki, budynki mieszkalne dla dwu rodzin pod jednym dachem, występowały na całym Mazowszu. Mieszkali w nich często rzemieślnicy, czasem komornice lub chłopi niższej kategorii, ale często budowano je również dla chłopów „dniowych”, założnych, odrabiających pełną pańszczyznę. Najprostsze dwojaki składały się z dwu izb połączonych wspólną sienią, zdarzały się także połączone dwa budynki trój-wnętrzowe. .

    Podstawowym materiałem, z którego wznoszono ściany budynków było drewno oblepiane gliną dla zachowania szczelności, ale także bywały gliniane lub nawet z wypalonej cegły spojonej gliną, a dach pokrywano słomą. Pułap budowano z żerdzi, ale tylko nad częścią mieszkalną,
    a podłoga zazwyczaj gliniana, a u bogatszych gospodarzy z dyli. Drzwi robiono z tarcic lub dranic, a wyposażono w zawiasy tzw. „biegunki” oraz różnego rodzaju haczyki, skoble
    do zamykania. Liczba okien zazwyczaj wynosiła dwa. Czasem trzy, były one małe.

    Na początku XVIII w. budowle gospodarcze były wykonywane z chrustu.

     

    Najczęściej w sieni mieścił się gliniany komin, w izbie piec i służący do gotowania „kominek”
    z otwartym paleniskiem i okapem odprowadzającym dym do komina. Piece budowano z gliny, cegły, kafli lub kamieni, a komin stojący na czterech drągach opleciony słomą i grubo oblepiony gliną.

    Kominek - "komin" - rycina z lat 60 - tych XIX wieku


    W izbach stały ławy umiejscowione zazwyczaj przed oknami i wokół pieca, stół z tarcic prostej roboty, niekiedy żarna, na ścianie półki  z prostych desek z naczyniami i przetakami., na drągu nad sufitem wisiała odzież, dzbany, drewniane łyżki, siekiera, nóż, wyżłobiona w kształcie koryta kłoda do wyrabiania ciasta, łóżka zbite z desek słomą usłane i płachtą okryte.




    Wnętrze chałupy - rycina z lat 60-tych XIX wieku




    Wnętrze chałupy - rycina z lat 60-tych XIX wieku


      
    Chałupa - rycina J.P. Norblin                              Chałupa - rycina J. Wall
    Ogromne ubóstwo wyposażenia izby wiązało się bezpośrednio z sytuacją nie dziedziczenia ziemi i częstej zmiany mieszkańców chałupy, a zatem do wyposażenia i sprzętów nie przywiązywano zbytniej uwagi, ponieważ nie były one własnością chłopa, a jeżeli już coś było – to musiało mieć niewielkie rozmiary, aby przy rugowaniu nie przenosić zbyt wielkiego dobytku „na plecach”.

    ( Przerażający koszmar życia bez żadnej perspektywy… – dopisek mój)....


           
                           Nędzna chata                                  Zagroda  chłopska w krakowskiem w XIXw
                                                                                                         mal. A.Kotsisa




           
    Zagroda  chłopska w pow. gnieżnieńskim XIXw.                      Świnie przed szopą
                                                                                                        rys. A Orłowski



           
                              Zagroda                                                               Przed kuźnią
                         rys. A Orłowski                                                          mal. A Orłowski




           
                  Widok polskiego miasteczka                              Spichlerz folwarczny z XVII w.
                         rys. A Orłowski                                                        







    Chaty na pocztówce z roku 1919






    Rozmieszczenie pomieszczeń w tzw. "trzeciaku" - około 1930 roku na Mazowszu wschodnim




    17 marzec 2005 r.


    @
    Layout i system zarządzania treścią wykonane przez: Lemon IT © 2005